Kürtçe

Kürtçe, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna giren ve Türkiye’nin doğu ve güneydoğusu, Suriye’nin kuzeyi, Irak’ın kuzeyi ve kuzeydoğusu ile İran’ın batısında yaşayan Kürtler tarafından konuşulan dillerin ortak adıdır. Türkiye’de Kürtçe ile kastedilen büyük oranda bu dil grubunun ülkede en çok konuşulan kolu olan Kurmanççadır (Kurmançi). Kürt dillerinin yukarıda belirtilenler haricinde Ermenistan, Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde konuşanları vardır.

Kürt dilleri kolu altında üç dil bulunmaktadır: Kurmançça (Kurmancî) veya Kuzey Kürtçesi, Soranice (Soranî) veya Orta Kürtçe ve Kelhurice veya Güney Kürtçesi. Bunun dışında bazı görüşlere göre Lekice de Kürt dilleri altında gruplanabilir. Zaza-Gorani dil ailesine bağlı Zazaca (Zazakî) ve Gorani (Hewrami) dilleri de bazı dilbilimciler tarafından Kürt dilleri altında sınıflandırılır. Bu dillerden Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin İrani diller gurubun Kuzey-Batı koluna dahildir. Beluçi, Gorani ve Sengseri dilleriyle Kuzey-Batı kolunun Hyrkani (Gurgan) alt gurubunu teşkil etmektedir. Zazaca Gorani ile beraber, İrani Diller sınıflandırmasında Zaza-Gorani olarak adlandırılan jenetik grubunu oluşturur. Diğer dil Goranice de bir Kuzeybatı İran dilidir. İran – Irak sınırındaki Hawraman Dağlarında konuşulan bu dil, oldukça zengin bir geçmişe sahiptir. Dil biliminde başlı başına iki ayrı dil olarak kabul edilen Goranice ve Zazaca dilleri, kimi dilbilimcilere göre ise Kürt dilleri altındadır.

Kurmançça, en yaygın konuşulan Kürt dilidir. 15-17 milyon kişi tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan’da konuşulmaktadır. 1930’lu yıllardan itibaren Kurmançça Kürt-Latin alfabesi ile yazılmaktadır. Cizre’deki Botani lehçesini ölçünlü lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920’lerde Kürt dilbilgisi üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır. Arapça kökenli sözcüklerin diğer Kürt dillerinde yer alan, alıntı olmayan karşılıklarıyla değiştirilme çabaları mevcuttur.

Kurmanççanın Lehçeleri:

Batı: Suriye’nin Halep ilinde, Türkiye’de kabaca Fırat’ın batısındaki illerde, Elazığ, Tunceli, Sivas, Konya, Ankara, Aksaray, Kırşehir ve İran’ın Horasan bölgesinde konuşulur. Güney Doğu: Hakkâri’de, Irak’ın Duhok ve Erbil bölgesinde ve İran’ın Batı Azerbaycan bölgesinde konuşulur.

Merkezi: Türkiye’de, Suriye’nin Haseke ilinde, Irak’ın Sincar bölgesinde, Ermenistan’da, Gürcistan’da, Azerbaycan’da, Rusya’da, Lübnan’da ve İran’ın Batı Azerbaycan bölgesinde konuşulur.

Soranice (Orta Kürtçe): Soranicenin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kullanılır. Son zamanlarda Latin alfabesine geçme girişimleri de olmuştur. Bu dil yazılı kaynak yönünden zengindir. Soranicenin dağılımı Süleymaniye’ye kadar uzanan Kürt Baban Hanedanlığına bağlıdır. Bu şehrin ticari gücü Soranicenin yaygınlaşmasını sağlamıştır, böylece Kelhurice ve Havramice konuşanların sayısı azalmıştır. Bugün Soranice, Kurmançça için Kürt kökenli sözcük türetmek için sıklıkla başvurulan bir kaynaktır. Lehçeleri Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi olarak sayılabilir.

Sorani Lehçeleri:

Kelhurice (Güney Kürtçesi): Kelhuri, Kermanşahi çoğunlukla Batı İran’da, Kermanşah şehri ve etrafında konuşulur.

Feyli: Feyli aşireti tarafından kullanılır, İlami olarak da tanınır. Doğu Irak’ta Diyala eyaletinin İran sınırlarına yakın Hanekin bölgesinde ve İran’da İlam eyaletinde konuşulur. Ayrıca Kermşanşah eyaletinin civarında mevcuttur.

Sencabi: Hevraman ve Guran bölgerinde varlığını sürdürür.
Diğer lehçeler: Gerusi (Bıcari), Melekşahi, Kolyayi, Baryayi, Kürdali.
İran-Irak hattı dışında Türkiye’de Şeyhbızın aşireti tarafından konuşulur.

Lekçe: Lekçenin Kürt dilleri grubunun dördüncü üyesi olarak konumu üzerine fikir birliği yoktur. Güney Kürtçesine benzer, fakat zamanla Farsçanın etkisi altında kalmıştır. Batı Luristan, İlam ve Hamadan eyaletlerinde: Aliştar, Kuhdaşt, Nurabad-i Dulfan ve Hürremabad’da konuşulur.

Mirora Kürtçe çevirmen gereksinmelerini Mısır, İran gibi ülkelerden ve İngilizce tampon dilini kullanarak karşılamaktadır. Kürtçe üzerindeki baskılar ve yasaklamalar nedeniyle Türkiye’de Kürtçeye hâkim, çeviri yapabilecek düzeyde dilbilgisi ve ifade becerileri olan çevirmenler maalesef Türkiye’de ya yetişememiştir ya da sayıları son derece azdır. Kürt Dili ve Edebiyatı bölümü bulunan az sayıdaki üniversitede baskı ve yasaklamalar 2020’li yıllarda da sürmektedir.

Kürt dillerinin günümüze kadar gelen birçok eseri Arap harfleri temelli alfabeyle yazılmıştır. Klasik Kürt Edebiyatı şiirleri, divan, mevlid ve diğer birçok eserleri bu alfabeyle yazılmştır. Bu alfabe Arap alfabesine Farsça’daki پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) harfleriyle Kürt dillerine has ڤ (v) harfinin eklenmesinden oluşur. Günümüzde Soranice için kullanılan alfabede bu harflerin dışında ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) harfleri de eklenmiştir. Arapça’daki ث (se), ذ (zel), ص (sad), ض (dad), ط (tı), ظ (zı) harfleri ise Soranî alfabesinde bulunmaz.

Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürt dillerinin yanı sıra Farsça ve Paştu gibi diller bulunur. Bu diller tahmini olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kurmanççada bulunan “erillik-dişillik” tüm İranî dillerde yoktur. Sadece Kurmançça, Zazaca, Goranicede eril/dişi mevcuttur. Kurmançça ve Zazacada üç dilbilgisel cinsiyet vardır; eril, dişi, cinssiz (neutre). Örnek olarak “ap (Amca)” ve “met (hala)” kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik eki “a”dır, erillik eki de “ê”dir.

Kürtçe sözcüklerle ile ilgili iki örnek:

1) “kerguh veya” kêrvuşk (tavşan) : “ker”, Kürtçede “eşek” demektir. “guh” ise “kulak” anlamına gelir. Burada kelime oluşurken verilen anlam, kulağın eşeğe benzediğine göredir. Tavşanın kulakları eşeğin gibi sivrice ve uzun. Tavşanın kulağının eşeğe benzediği olma özelliğine bakılır ve isim ona göre şekillenir. Bu kelime Farsçada “xerguş” olarak geçer, “xer” Farsçada “eşek” ve “guş” “kulak” anlamındadır.

2) “xalxalok” (uğur böceği) : “xal”, Kürtçede “nokta” demektir.

Latin-Kürt Alfabesi
Latin harflerini temel alan Kürt alfabesi 31 harften oluşur.

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Bu alfabece karşılanan 31 sesten 8’i ünlü, 23’ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û’dür.

“Dillerle ilgili bu sayfalar hazırlanırken tr.Wikipedia.org sitesinden yararlanılmıştır.”